آیا پارلمان علم (و فنآوری) در حال شکل گیری است؟

اگر حدود صد سال تلاش تجار و بازرگانان به ایجاد اتاق بازرگانی انجامید و الزامات جهانی فعالیتهایشان، را ضمن کسب تجارب ملی و بین المللی، فراهم کرده اند و آن را پارلمان بخش خصوصی (اقتصاد) می خوانند، جامعه علمی نیز در آستانه یک قرن فعالیت تشکل های علمی، می تواند در فرصت مناسب، پارلمان علمی (و فنآوری) را با تمهیدات مناسب ملی و منطقه ای ایجاد نماید و از نهادینه سازی به نهادسازی (institutionalizations) برسد.

تصویر جلسه 8 مهر 1404 یکی از تشکل های علمی (انجمن ویروس شناسی ایران) در انستیتو پاستور. میز مشورت صد ساله ای که شاهدی بر سوابق امر در جامعه علمی کشور است.

اگر نخواهیم به گذشته دور برگردیم و در تاریخ علم و تشکل های علمی کشور و منطقه کنکاش کنیم، شاید بتوان ۱۳۱۰ را سر آغاز دوره نوین تشکل های علمی به شمار آورد.  با گردهم‌آیی تعدادی از فیزیکدانان ایرانی در آزمایشگاه فیزیک دانشکده علوم دانشسرای عالی، اولین تشکل علمی آغاز به‌کار کرد، هر چند مدتی بعد منحل شد.  محفل‌های خصوصی و غیررسمی از دانشمندان، استادان و دانشوران به انتشار نشریات علمی گوناگون انجامید. کما اینکه نشریه علمی آفات و بیماری های گیاهی از 1325 منتشر شده است و در دهه 40 انجمن بیماری شناسی گیاهی ایران بطور رسمی و متعاقب آن کنگره گیاهپزشکی ایران شکل می گیرد.

در سال‌های ۱۳۴۰ تا ۱۳۷۰ نقش وزارت علوم در تشکیل انجمن‌های علمی برجسته‌تر شد. در واقع، بیش‌تر انجمن‌های علمی با کمک این وزارتخانه تشکیل شدند که مویدی بر نقش انجمن‌های علمی در پیش‌برد دانش است. شکل‌گیری انجمن‌هایی مثل انجمن ریاضی ایران، انجمن مدیریت ایران، انجمن بیماری شناسی گیاهی ایران و انجمن روانشناسی ایران با کمک وزارت علوم در آن سال‌ها و تصویب طرح تشکیل انجمن‌های علمی از سوی شورای هماهنگی دانشگاه‌ها نمودهای بارز آن رویکرد است. از این رو، تا سال ۱۳۵۷، ۷۸ انجمن علمی در گروه‌های علوم پزشکی، علوم پایه، کشاورزی، فنی و مهندسی و علوم انسانی فعالیت خود را در ایران آغاز کردند. در سال ۱۳۶۲ مسئولیت انجمن‌ها و مجامع علمی کشور به‌طور قانونی به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری واگذار شد، و دفتر همکاری‌های علمی و بین‌المللی، زیر نظر معاونت پژوهشی، اداره امور انجمن‌ها را بر عهده گرفت. در سال ۱۳۶۶ نیز آیین‌نامه تدوین و به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری اختیار داد مجوز تأسیس انجمن‌های علمی را صادر یا فعالیت‌های آن‌ها را تأیید کند.

از ۷ مهر ۱۳۷۰ شورای عالی انقلاب فرهنگی مصوبه شماره ۲۶۲ خود را صادر کرد. طبق این مصوبه، صدور مجوز تأسیس انجمن‌های علمی، تجدید پروانه و نظارت بر حسن انجام کار آن‌ها، بسته به مورد، به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، یا وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی یا وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی واگذار شد. طبق این مصوبه، هم‌اکنون، کمیسیون انجمن‌های علمی ایران مرجع قانونی صدور مجوز تأسیس انجمن‌های علمی غیرپزشکی در حوزه معاونت پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است.

از 1389، با ظهور اتحادیه های علمی و چه بسا از ابتدای دهه 80 با ظهور شورای انجمن های علمی (از انجمن های ارزیابی شده ردیف نخست و دوم)، تحولات مثبت و منفی متعددی رخ داده است و می طلبد با ظهور پارلمان علم تحولی منطقه ای را در پایان یک صده تلاش تشکل های علمی رقم زد. 

مشابه اتحادیه های علمی در وزارت علوم، چهار جامعه به نمایندگی از تشکل های علمی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی فعالیت می کنند که شایسته است در یک یا چند قالب منسجم، از جمله شورای انجمن های علمی ایران، جلسات هماهنگی اتحادیه های علمی و نظیر آن مجمع انجمن های علوم پزشکی، این مهم را پیگیری تا در کشور و منطقه از نهادینه سازی به فاز نهادسازی اصولی و دموکراتیک برسد.

امیدی که در روز 8 دی 1404 نیز مورد حمایت وزیر محترم علوم، تحقیقات و فنآوری قرار گرفت و بر الزامات آن، همچون محلی برای تجمعات و جلسات تشکل های علمی در کنار وزارت علوم و برگزاری سهلتر کنگره ها و برنامه ها ملی و بین المللی مورد تایید و تاکید قرار دادند.  تشکل های علمی مزایای بسیاری در برقراری ارتباطات علمی دارند و مسئولیت پذیری اجتماعی جهانی (GSR) و عالمانه را در قالب Advocacy و هواداری از موضوعات بین رشته ای (وظیفه موسسات تحقیقاتی و دانشگاه های نسل چهارم) به نسل پنجم ارتقاء دهند؛ و اقتصاد سبز و چرخشی را رونق دهند که مالیات کربن در کمین است و از طرفی به موضوعات بین رشته ای همچون ارگانیک (ORGANICs) کم توجهی شده است و شاید جبران مافات نیز ما و منطقه ما را به حالت بهینه و حتی میانگین جهانی شاخصهای مربوط بر نگرداند. کما اینکه نسبت به میانگین 2 درصد سطح کشاورزی ارگانیک، فاصله داریم؛ در حالیکه به دلایل متعدد می بایست پیشرو می بودیم، اما به دلیل ضعف گفتگو، ضعف ساختارسازی، سه فاز نهادینه سازی اصولی، حتی توسط تشکل های علمی بر موضوعات بین رشته ای اینچنین و با این اهمیت، اعمال نشده است. متقابلا جامعه و تشکل های علمی نیز از حسنات ساختارساز این موضوعات کم بهره شده است. 

البته به موازات، در زمان باقی مانده، ضعفها و چالشهای فردی و تشکلی باید ترمیم گردند و تمرین های لازم برنامه ریزی و تشویق شوند. تا حدود 600 تشکل علمی، بتوانند ائتلافهای لازم را ایجاد و با نهادهای مشابه منطقه ای و بین المللی مرتبط و نمایندگی دموکراتیک آنها را بجا آورند.

تصویر دیگری از جلسه روسای اتحادیه های علمی با معاونت علمی رئیس جمهور، در روز دوشنبه 27 بهمن 1404 از ساعت 14 تا 16:30 در ساختمان معاونت در خیابان لادن در حضور جناب آقای دکتر حسین افشین، همکارانشان، جناب آقای دکتر علی ربیعی، دستیار اجتماعی رئیس جمهور و دکتر نبوی، دبیر کمیسیون انجمن های علمی، با حضور روسای اتحادیه های علمی برگزار گردید. لینک عکسهای جلسه و لینک خبر جلسه 

(آخرین عکس دکتر حسین شکرکن، دربین ما و در میانه تصویر، که خرداد 1405 به رحمت خدا رفتند)

ضمنا جلسات هماهنگی اتحادیه های علمی مسبوق به سابقه است و از 2 آذر 1402 بطور نسبتا منظم با همت روسای اتحادیه علمی برگزار می گردد. همچون جلسه در دبیرخانه مسئولیت پذیری اجتماعی شهرداری تهران 7 بهمن، جلسه با وزیر علوم و دستیار اجتماعی رئیس جمهور و همکارانشان 8 دی و 26 آذر برگزار شده است. تصاویر، صورتجلسات و اخبار جلسات ادواری روسای اتحادیه های علمی در وبگاه های اتحادیه انجمن های علوم گیاهپزشکی ایران با تلاش دبیر جلسات هماهنگی روسای اتحادیه، قابل مشاهده و پیگیری است.

در جلسات اخیر، دکتر رضاپناه، دبیر جلسات هماهنگی روسای اتحادیه های علمی، رئیس اتحادیه انجمن های علوم گیاهپزشکی ایران و عضو هیات مدیره شورای انجمن های علمی کشور، به نمایندگی از تشکل های علمی، ضمن اشاره به سوابق جلسات، صورتجلسات مکتوب و خواسته های تشکل های علمی، از متن سخنرانی دکتر افشین در جلسه 25 بهمن در دوازدهمین همایش سالانه شورای انجمن های علمی ایران قدردانی نمود و آن را اثری ماندگار در اعتلای علم و فنآوری در کشور دانست (این متن که متعاقب این یادآوری در جلسه توزیع شد، در انتهای این خبر قابل مشاهده و دانلود است و به تشکل های علمی و صنفی توصیه می شود مطالعه و مورد بحث قرار گیرد).

برای مشاهده برخی اطلاعات مربوط به قبل، تا انتقال آنها به این وبگاه، به وبگاه اولیه اتحادیه انجمن های علوم گیاهپزشکی ایران مراجعه فرمایید

**************************************************************

اخبار مرتبط:

موضع یکی از تشکل های علمی گروه پزشکی در برابر مالیات 10 تیر 1405